Tersiyer Kırıcılar: Maksimum Verim İçin Doğru Seçim

Tersiyer (üçüncül) kırıcılar; modern agrega üretim hattının “ince ayar” aşamasıdır. Birincil ve ikincil kırıcılardan geçen malzemenin son boyut, şekil ve kalite parametrelerine getirildiği bu aşama; çıkan ürünün şekil indeksini, satılabilirliğini ve dolayısıyla üretim ekonomisini doğrudan belirler. VSI (Vertical Shaft Impactor), kısa kovan konik kırıcı, HSI (Horizontal Shaft Impactor) ve HPGR (High Pressure Grinding Roll) gibi farklı tipler tersiyer kırma uygulamalarında kullanılır. Bu rehber; tersiyer kırıcı tiplerini, hangi durumda hangisinin seçilmesi gerektiğini, ürün kalitesini optimize etme tekniklerini, bakım stratejilerini ve maksimum verim elde etme yöntemlerini detaylıca ele alıyor.

Son güncelleme: 20 Mayıs 2026 — AI tabanlı kırma optimizasyonu, yeni nesil VSI tasarımları ve HPGR teknolojisi gelişmeleri dahil edildi.

Tersiyer kırıcı seçimi; üretim hattının ekonomik verimi ile ürün kalitesi arasındaki dengeyi belirleyen en kritik karardır. Yanlış seçim yatırımı %30-50 azaltır; doğru seçim ise pazar fiyatından %15-25 prim almayı sağlar. Bu rehber tersiyer kırma teknolojilerini somut karşılaştırmalar ve saha vakalarıyla ele alır.

İçindekiler

• Tersiyer Kırma Nedir?
• Tersiyer Kırıcı Tipleri
• VSI (Vertical Shaft Impactor)
• Kısa Kovan Konik Kırıcı
• HSI (Horizontal Shaft Impactor)
• HPGR (High Pressure Grinding Roll)
• Seçim Kriterleri
• Ürün Şekil İndeksi
• Bakım Stratejileri
• Verim Optimizasyonu
• Sıkça Sorulan Sorular
• Kaynaklar

Tersiyer Kırma Nedir?

Tersiyer kırma; bir agrega üretim hattının 3. (bazen 4.) aşamasıdır:

• Birincil: 1.000+ mm → 100-250 mm (Jaw, Gyratory)
• İkincil: 100-250 mm → 30-80 mm (Cone Standart, Impact)
• Tersiyer (üçüncül): 30-80 mm → 0-30 mm (VSI, Cone Short Head, HSI)
• Dördüncül (opsiyonel): Hassas ince ürün (VSI, HPGR)

Tersiyer aşamada amaç; sadece boyut küçültme değil aynı zamanda ürün şekli, kalite ve son müşteri spesifikasyonlarına uyumdur. Asfalt, hazır beton, demiryolu balastı, cam endüstrisi gibi son kullanıcılar; ürünün küre/küp şekilli olmasını isterler.

Tersiyer Kırıcı Tipleri

VSI (Vertical Shaft Impactor)

Malzemenin merkezden yüksek hızla fırlatılarak hem dış kaplamaya hem de birbirine çarptırılması. En küresel ürün şekli sağlayan tip.

Kısa Kovan Konik Kırıcı (Short Head Cone)

Standart kondan farklı olarak daha dar açıklık, daha küçük çıkış. Genelde sert kayalar için.

HSI (Horizontal Shaft Impactor)

Çekiçli rotor; daha yumuşak kayalar için tek aşamada ileri kırma.

HPGR (High Pressure Grinding Roll)

İki yüksek basınçlı silindir arasında “yatak içi” sıkıştırma. Madencilik ve çimento için enerji verimli.

VSI (Vertical Shaft Impactor)

Çalışma Prensibi

VSI’da malzeme merkezi besleme tüpünden rotorun ortasına dökülür. Rotor 50-80 m/s hızda döndüğü için malzeme “santrifüj kuvvetiyle” dışarı fırlar. İki konfigürasyon mevcuttur:

• Rock-on-Rock: Malzeme birbirine çarpar; kayanın yapısı kırılır. Düşük aşınma maliyeti, küresel ürün şekli.
• Rock-on-Anvil: Malzeme çelik anvilere çarpar; daha agresif kırma, daha yüksek aşınma maliyeti.

Avantajları

• Mükemmel ürün şekli (Flakiness Index 5-10)
• Otomatik aşınma kompansasyonu (rock-on-rock’ta aşınma kendini sınırlar)
• Düşük operasyon maliyeti
• Yüksek kırma oranı
• Kum üretiminde ideal

Dezavantajları

• Çok ince malzeme (toz) oranı yüksek olabilir
• Rotor bakımı düzenli gerektirir
• Yüksek hızlı motor, enerji tüketimi

Tipik Modeller

• Sandvik CV200 serisi (orta), CV229 (büyük)
• Metso Barmac B serisi
• Kleemann MV900
• Powerscreen Trakpactor 320SR
• McCloskey I44v3
• MEKA MV serisi (Türkiye’nin lider yerli üreticisi)
• Terex Finlay J/I serisi (geniş model gamı, dünyada yaygın)

Kısa Kovan Konik Kırıcı

Çalışma Prensibi

Standart cone’dan ayrılan en önemli özellik; konik içi yüzeyinin daha dik açıyla yerleştirilmiş olması ve daha dar bir kırma odası sunmasıdır. Bu sayede daha küçük çıkış boyutu elde edilir.

Avantajları

• Sert ve abrazif malzemelerde dayanıklı
• Yüksek kapasite (200-1.000 t/h)
• Sürekli üretim için ideal
• Bakım maliyeti VSI’ya göre daha düşük
• Stage IIIA / Stage V uyumlu motorlu modeller

Dezavantajları

• Ürün şekli VSI kadar iyi değil (Flakiness Index 15-25)
• Daha büyük boyut, taşıma zorluğu
• İlk yatırım maliyeti yüksek

Tipik Modeller

• Sandvik CH865, CH895, CH880
• Metso HP500, MP1000
• Powerscreen 1500 Maxtrak
• Terex Cedarapids MVPX
• MEKA MCC serisi

HSI (Horizontal Shaft Impactor)

Çalışma Prensibi

Yatay konumlu rotor üzerine bağlı çekiçlerin yüksek hızla dönerek malzemeyi parçalaması; çarpan parçanın iç kaplamalara çarparak ek kırma yapması.

Avantajları

• Çok yüksek kırma oranı (10:1 – 25:1)
• Tek geçişte küçük boyut
• Düşük yatırım maliyeti
• Geri dönüşüm sahalarında ideal (beton, asfalt)

Dezavantajları

• Sert kayada aşınma maliyeti yüksek
• Toz emisyonu fazla
• Ürün şekli orta düzeyde

Tipik Modeller

• Sandvik CI421 serisi
• Metso NP serisi
• Kleemann MR130Z
• Rubble Master RM100

HPGR (High Pressure Grinding Roll)

Çalışma Prensibi

İki yüksek basınçlı (50-250 MPa) silindir arasında malzemenin “yatak içinde” sıkıştırılması; mikro çatlaklar oluşturularak parçalanma.

Avantajları

• Geleneksel kırıcılardan %25-35 daha az enerji
• Mikro çatlaklar ile sonraki öğütme aşamaları daha verimli
• Madencilik için ideal
• Düşük gürültü ve toz emisyonu
• Sonraki öğütme aşamalarında belirgin enerji tasarrufu
• Çevre lisans süreçlerinde avantajlı

Dezavantajları

• Çok yüksek yatırım maliyeti
• Karmaşık kontrol sistemi
• Sınırlı uygulama alanı (sadece madencilik ve çimento)
• Aşınma silindirlerinin değişimi pahalı
• Operatör eğitim süresi uzun ve teknik bilgi gerektirir
• Yedek parça temin süresi 4-8 hafta arası olabilir

Tipik Modeller

• KHD Humboldt Wedag Polysius
• thyssenkrupp HPGR
• Metso Outotec HRC
• FLSmidth

Seçim Kriterleri

Ürün Şekil İndeksi

Ürün şekli; tersiyer kırma aşamasının ana çıktısıdır. İki temel metrik:

Flakiness Index (FI)

EN 933-3 standardına göre; çubuk şekilli parçaların oranı. Düşük değer daha iyi.

• FI < 10: Mükemmel (cam endüstrisi, premium asfalt)
• FI 10-20: İyi (hazır beton, yol kaplama)
• FI 20-35: Kabul edilebilir (genel inşaat)
• FI > 35: Düşük kalite (sadece dolgu)

Shape Index (SI)

EN 933-4 standardına göre; küresellik ölçütü.

• SI < 20: Mükemmel küresel
• SI 20-35: Genel kullanım için yeterli
• SI > 35: Köşeli, dolgu için uygun

Şekil İyileştirme Teknikleri

• VSI rock-on-rock konfigürasyonu (en iyi şekil)
• Closed circuit operasyon (geri besleme)
• Yüksek rotor hızı (60-80 m/s VSI)
• Kısa kovan konik (daha küçük CSS)
• Çift VSI hattı (paralel)
• İkincil aşamada konik kırıcının doğru CSS değeri ile çalıştırılması
• Eleme tesisinde yan akış (bypass) düzenlemeleri

Bakım Stratejileri

VSI Bakımı

• Rotor uçlu parça (tip) değişimi: 200-800 saat (malzeme sertliğine bağlı)
• Aşınma plakaları (rock-on-rock’ta kendisini onarır)
• Yatak yağlama: aylık
• Vibrasyon analizi: aylık FFT analizi
• Motor amper takibi: günlük

Kısa Cone Bakımı

• Mantar konisi ve concave aşınma: 400-1.500 saat
• Eksantrik mil yağlama: otomatik sistem
• Hidrolik basınç kontrolü: günlük
• CSS ayarı: çıkış malzemesi analizine göre haftalık

HSI Bakımı

• Çekiç değişimi: 80-400 saat (en hızlı aşınma, sürekli stok bulundurulmalı)
• Iç kaplama plakaları: 600-1.500 saat
• Rotor dengeleme: yıllık
• Toz emisyon filtreleri: aylık

HPGR Bakımı

• Silindir yüzey aşınması: 6.000-15.000 saat
• Hidrolik sistem basınç: günlük
• Yatak yağ analizi: aylık
• Genel revizyon: 25.000-40.000 saat

Verim Optimizasyonu

1. Doğru Besleme

Tersiyer kırıcının kapasitesi besleme malzemesinin boyut ve dağılımına bağlı. İyi bir önceki aşama (cone’dan VSI’ya) verim için kritik. Besleme boyutu nominal girişin %80’inden büyük olmamalı.

2. Closed Circuit Operasyon

Eleme sonrası iri parçaların geri kırıcıya yönlendirilmesi; tek geçişte oluşan kalite sorunlarını çözer. Verim %15-20 artar.

3. AI Tabanlı CSS Ayarı

Çıkış malzemesinin kamera ile boyut analizi; CSS otomatik ayarı. Sandvik My Fleet, Metso Performance Center.

4. Doğru Kaya Tipi Seçimi

VSI özellikle granit, bazalt gibi sert ve homojen kayalarda en iyi performansı gösterir. Damarlı/heterojen kaya için daha az verimli.

5. Sistem Sinkronizasyonu

Tüm aşamaların hızı, kırıcı kapasitesine uyumlu olmalı. Tek bir darboğaz tüm verimi düşürür.

6. Bakım Disiplini

Aşınmış rotor uçları ürün şeklini bozar; CSS yanlış ayarı ürün boyutunu sapmaya yol açar. Düzenli bakım verimin temelidir.

Tersiyer Optimizasyon Vaka Çalışmaları

Vaka 1: Antalya Otoyol Agrega Tesisi

Akdeniz Otoyolu inşaatı için kurulan 400 t/h kapasiteli agrega tesisinde; başlangıçta sadece jaw + cone kullanılıyordu. Ürün Flakiness Index 28-32 aralığında çıkıyordu; premium asfalt için yetersizdi. Tersiyer aşamada Sandvik CV229 VSI eklenmesi sonrası:

• Flakiness Index: 32 → 9
• Ürün satış fiyatı: %18 artış
• Üretim kapasitesi: %25 artış (closed circuit ile)
• Yatırım: 8,5 milyon TL; geri ödeme 11 ay

Vaka 2: Soma Kireçtaşı Ocağı

Kireçtaşı ocağında ürün kalitesi sorunu yaşanıyordu. Mevcut Hammer crusher değiştirilerek tersiyer aşamada kısa cone (Metso HP400) konuldu. Sonuç:

• Ürün şekil indeksi belirgin iyileşti
• Aşınma maliyeti %40 düştü
• Saatlik verim 220 t/h → 320 t/h
• Kontrat değerinde önemli artış

Vaka 3: İstanbul Kentsel Dönüşüm RCA Tesisi

Yıkım atığını RCA’ya dönüştüren tesiste tersiyer aşamada Rubble Master RM100 HSI kullanıldı. Yıkım atığının homojen olmaması (beton + asfalt + tuğla karışık) nedeniyle Impact tip tercih edildi. Sonuç:

• Saatlik üretim 80 t/h → 180 t/h
• Ürün RCA kalitesi TS 13515 standardını karşıladı
• Yıllık 360.000 ton RCA üretimi
• Çevresel etki belirgin azaldı

Sıkça Sorulan Sorular

Tersiyer kırıcı her hatta gerekli mi?

Hayır. Eğer son ürün boyutu 30-80 mm aralığında ve şekil kalitesi önemli değilse (örn. dolgu malzemesi) sadece birincil + ikincil yeterli olabilir. Asfalt, beton ve premium ürün üretimi için tersiyer kritik.

VSI mi yoksa kısa cone mu daha iyi?

Şekil önceliği varsa VSI; verim ve kapasite önceliği varsa kısa cone. Çoğu modern büyük tesiste her ikisi de paralel kullanılır; VSI şekilli ürün, cone yüksek hacimli ürün için.

HPGR yatırımı kaç yılda öder?

Madencilik veya çimento gibi sürekli üretim için 3-5 yıl. Daha küçük operasyonlar için ekonomik değil. Enerji tasarrufu uzun vadede büyük avantaj sağlar.

Tersiyer kırıcının arızası tüm hattı durdurur mu?

Eğer paralel hat yoksa evet. Modern tesislerde tampon (buffer) stoğu ile 2-4 saatlik tersiyer duruşu telafi edilebilir. Kritik üretim için yedek tersiyer hattı önerilir.

Toz emisyonu en yüksek hangi tipte?

HSI ve VSI yüksek hızlı çalışma nedeniyle toz emisyonu en yüksek; su püskürtme sistemi ve kapalı transfer noktaları şart. Cone ve HPGR daha düşük emisyonlu çalışır.

Kaç farklı boyut fraksiyonu tersiyer sonrası elde edilir?

Tipik eleme tesisinde 3-5 fraksiyon: 0-4 mm (kum), 4-11 mm (ince), 11-22 mm (orta), 22-32 mm (kaba), 32+ mm (geri kırıcıya). VSI ile özellikle 0-4 mm kum fraksiyonu üretilir.

Tersiyer kırıcı yatırım maliyeti nedir?

200-300 t/h kapasiteli VSI veya cone tipi tersiyer kırıcı; Çinli markalarda 4-7 milyon TL, yerli üreticilerde 7-12 milyon TL, premium markalarda 12-18 milyon TL aralığında. HPGR ise 30-50 milyon TL ile en pahalı segment.

Hangi sektörde hangi tersiyer kırıcı tercih edilir?

Asfalt agregası: VSI (rock-on-rock). Hazır beton: VSI veya kısa cone. Demiryolu balastı: kısa cone. Geri dönüşüm: HSI (impact). Maden cevheri: HPGR + cone. Cam endüstrisi: VSI (en yüksek küresellik).

Tersiyer aşamada AI kullanımı nasıl?

AI tabanlı sistemler; çıkan ürünün boyut dağılımını gerçek zamanlı kamera ile analiz eder, CSS otomatik ayarlar, beslenme hızını optimize eder. Sandvik My Fleet, Metso Performance Center, Kleemann SPECTIVE platformları yaygın. %12-18 enerji tasarrufu, %15-20 ürün şekil iyileştirmesi sağlar.

Tersiyer kırıcı için yedek parça stoğu ne tutmalı?

VSI için: 2 takım rotor uçlu parça, 1 set yatak, hidrolik conta kiti. Cone için: 1 takım mantar konisi ve concave, eksantrik yatak, hidrolik filtre. HSI için: 4-6 takım çekiç, iç kaplama plakası. Yıllık stok değeri makine bedelinin %4-7’si idealdir.

Tersiyer hat tasarımında dikkat edilecek hususlar?

Tampon (buffer) stoğu kapasitesi, çoklu çıkış konveyörü tasarımı, closed circuit (geri besleme) hatları, eleme tesisi katları, toz emisyon kontrolü, AI kontrolü için sensor altyapısı, operatör erişim güvenliği. Tasarım aşamasında bu kalemler iyi planlanmalı.

Kaynaklar

• Sandvik Tertiary Crushing Documentation — home.sandvik
• Metso Outotec VSI & Cone — mogroup.com
• Kleemann MV Series — kleemann.info
• EN 933-3 Flakiness Index Standardı — cen.eu
• SME Mining Engineering Handbook — smenet.org
• FLSmidth HPGR Technology — flsmidth.com
• MEKA Tertiary Crushers — mekaglobal.com